نباید کودک را تا قبل از ٨-٧سالگی در معرض اخبار بد قرار داد همدردی را به کودک‌مان یاد بدهیم و از او بخواهیم در مورد همه احساسات درونی‌اش صحبت کند روزی که فهمیدم سقوط هواپیمای اوکراینی بر اثر خطای انسانی رخ داده است، مثل اکثر مردم جامعه‌ام، ناخودآگاه نصف روز فقط اشک می‌ریختم و کنترل احساسم را از دست داده بودم؛ مادرها باید بیشتر بر احساسات خود کنترل داشته باشند و احساس منفی درونی خود را از نگاه و درک کودک مخفی نگه دارند؛ اما بعضی مواقع این کار واقعا سخت می‌شود؛ مثل شوکی که آن شنبه سرد زمستانی بر جامعه وارد شد.

با اینکه تلاش می‌کردم ناراحتی‌ام پنهان باشد، اما کودک سه‌ونیم‌ساله‌ام با زیرکی به صورتم خیره می‌شد و با نگاه پرسشگرانه‌اش مخفی‌کاری‌هایم را دنبال می‌کرد. نهایتا تسلیم شدم و برایش توضیح دادم بزرگ‌ترها هم مانند بچه‌ها زمان‌هایی ناراحت می‌شوند و گریه می‌کنند و درست مثل بازی‌های کودکانه خیلی زود حالشان خوب می‌شود. به ظاهر قانع شد اما تلخی صدا و غم صورتم را در چهره‌اش دیدم.

جامعه ما هفته‌های سختی پشت‌سر گذاشت؛ اخبار تلخِ ترور، مرگ، سقوط و باز هم مرگ. یک نوع شوک غم و اندوه، بعضا خشم و به نوعی سرخوردگی جمعی در کل جامعه ایجاد شد. در این میان کودکان این دوره که به واسطه محیط زندگی و توسعه ارتباطات، نسبت به نسل‌های قبل خیلی زودتر و عمیق‌تر موضوعات پیرامون‌شان را درک می‌کنند، قطعا این غم و تلخی اطرافیان‌شان را می‌فهمند.

اما آیا این مفاهیم منفی باید از کودک پنهان شود؟ کودک از چه زمانی می‌تواند مفهوم مرگ و نیستی را درک کند؟ خانواده‌ها چگونه باید این فضا را برای کودک مدیریت کنند تا دچار استرس و اختلال‌های رفتاری در آینده نشود؟ این سوالات را با دکتر الهه خوشنویس، روانشناس کودک مطرح کردیم. او معتقد است اتفاقاتی که در جامعه ما افتاده، شوک‌هایی است که می‌توانیم به‌عنوان هیجان ناگهانی منفی برای کل جامعه و به‌ویژه کودک به آن نگاه کنیم، پس باید بدانیم این اتفاقات را چگونه باید با کودک مطرح کرد.

دقیقا سوال من همین است؛ چگونه می‌توان فضای منفی را برای بچه توضیح داد یا اینکه فضا را برایش تلطیف کرد؟

به‌طور کلی مسائلی که نیاز به تفکر انتزاعی دارد، باید زمانی به کودک انتقال دهیم که توانایی ادراک آن را داشته باشد؛ هیچ اصراری نیست که کودک دوساله، سه‌ساله یا پنج‌ساله ما حتما در مورد مرگ توضیحاتی بشنود یا اصرار کنیم مفهوم آن را بفهمد.

اخبار بدی که در رسانه‌ها در هفته‌های گذشته پخش شد، برای همه جامعه شوک بود و پذیرش آن سخت و برای بچه درک این موضوع بسیار سخت‌تر است. در روانشناسی می‌گویند، نباید کودک را تا قبل از ٨-٧سالگی در معرض اخبار بد قرار داد؛ چراکه هر توضیحی به کودک قبل از این سنین بدهیم، باز هم درک واقعی از مفهوم آن نخواهد داشت.

پس باید سعی کنیم بچه را تا حد امکان از این شنیدن‌ها و دیدن‌ها دور کنیم. ولی اگر حس کردیم بچه چیزی می‌داند و مجبوریم اطلاعاتی به او بدهیم، اول باید بدانیم او چه می‌داند. مثلا شاید کودک به مهد رفته باشد و در آنجا حرف‌هایی شنیده باشد.اگر بخواهیم با حدسیات ذهنی خودمان جلو برویم، ممکن است بچه را بیشتر کنجکاو کنیم و تهدید را به او نزدیک‌تر کنیم.

باب گفت‌وگو در این موضوعات حساس را چگونه باید باز کرد؟

اول باید با او حرف بزنیم و بفهمیم چه اطلاعاتی در مورد موضوع دارد؛ بعد از این، متناسب با چیزهایی که کودک می‌داند، به زبان خودش و در حد درک کودک برایش توضیح می‌دهیم و در این توضیحات هم حواس‌مان باشد که کودک احساس نکند اوضاع از کنترل منِ بزرگ‌تر خارج است و شرایط به نحوی است که حتی ما هم نمی‌توانیم خودمان را کنترل کنیم، زیرا این اضطراب از طرف ما به بچه منتقل می‌شود و نگرانی‌اش زیاد می‌شود و ممکن است اختلال اضطرابی یا اختلال درخواب پیدا کند و دائما ترس‌های بی مورد از محیط اطرافش را عنوان کند.

این مسائل به قدری مهم است که حتی برخی روانشناسان می‌گویند این حدود باید تا ١٠سالگی رعایت شود و ملاحظات سنی برای دوری از اخبار بد برای بچه تا سن ١٠سالگی درنظر گرفته شود.

همه بچه‌ها تأثیرات درونی‌شان را بروز نمی‌دهند؛ اگر کودک در معرض محیط غم و اخبار بد باشد اما چیزی نشان ندهد، تکلیف چیست؟

بعضی وقت‌ها می‌بینیم که اتفاق بدی افتاده و کودک ما هم در محیطی که مدام از آن صحبت می‌شود، حضور داشته اما انگار نه انگار؛ یعنی هیچ تأثیری در آن نمی‌بینیم. این بچه‌ها آن‌قدر دچار اضطراب می‌شوند که نمی‌توانند در مورد آن حرف بزنند، چون توانایی کلامی آن را ندارند. وقتی دقت می‌کنیم، می‌فهمیم این بچه‌ها اضطراب‌ها و نگرانی‌ها و غم‌هایی که در محیط دیده و درک کرده‌اند را در بازی‌ها و نقاشی‌های‌شان حتما بروز می‌دهند.

مشاهده تغییرات در رفتارهای غیرکلامی کودک برای ما هشدار است. ما باید در این صورت وارد شویم و به صورت غیرمستقیم با او وارد گفت‌وگو شویم. مثلا در آغوشش بگیریم و حس امنیت به او بدهیم و در مورد نقاشی‌اش با او صحبت کنیم؛ در این صورت کودک می‌تواند لب به سخن باز کند و احساسات خود را بیان کند. والدین با این روش می‌توانند هیجانات کودک را تخلیه کنند و بفهمند چه مشکلی آزارش می‌دهد.مثلا همان روزهای پر از اخبار منفی، دختر من آمد و گفت قرار است جنگ شود؛ از او پرسیدم از کجا می‌دانی و او گفت در مدرسه شنیده که یا جنگ می‌شود یا صلح.

از همین جمله خودش استفاده کردم و توضیح دادم پس به جز جنگ، راه دیگری هم وجود دارد؛ پس برای اینکه به جنگ نرسیم، باید سعی کنیم با هم حرف بزنیم و مسائل‌مان را با راه‌حل‌های دوستانه و با آرامش حل کنیم. باید برای کودک راه‌هایی را پیش‌رو توضیح دهیم تا بداند جنگ و دعوا و زد و خورد اولین گزینه یا تنها گزینه برای حل‌وفصل مسائل نیست.

این ملاحظات برای کودکان زیرِ سن مدرسه است؛ مفاهیم غم و درد و مرگ را برای کودکان بالای این سن چگونه باید توضیح داد؟

برای بچه‌های بزرگ‌تر اولین کاری که باید انجام دهیم هم، همین است که با او حرف بزنیم و همه شرایط را به اندازه درک خودش برایش توضیح دهیم و درعین حال نگذاریم ابهامی برایش باقی بماند یا سوال بیشتری برایش مطرح شود.

بچه ما باید بداند هرچه اطلاعات بیشتری در مورد موضوع خاصی داشته باشد، خوب است اما به او بگوییم هرجایی احساس ابهام کردی، بیا با من حرف بزن و درعین حال نظر خود و احساس خود را هم درحین این صحبت‌ها به او بگوییم و نوعی گفت‌وگوی دوطرفه ایجاد شود و هر اضطراب و نگرانی که در وجود او هست، بازگو شود. به بیان دیگر، این کار زمینه‌ای را برایش فراهم می‌کند تا از نگرانی‌هایش بگوید. مثلا بچه‌ای پدربزرگش را از دست داده باشد و این نگرانی را دارد که روزی پدر و مادرش را از دست بدهد.

وقتی باب گفت‌وگو در یک محیط امن برای نوجوان فراهم می‌شود، از طریق این می‌تواند همه هیجانات و احساس منفی وجودش را خالی کند.احساسات منابع معتبری هستند این را همه ما آدم بزرگ‌ها می‌دانیم؛ اما باید این اطمینانِ خاطر را به کودک هم بدهیم که احساسات تو کاملا قابل درک و طبیعی است. مثلا وقتی او می‌گوید بعد از شنیدن سقوط هواپیما هرشب خواب می‌بیند و می‌ترسد این اتفاق برای خودش یا خانواده بیفتد؛ این واکنش کاملا طبیعی است و می‌تواند آن را بازگو کند بدون ترس و خجالت.

ما می‌توانیم از احساس مشترک خودمان با او صحبت کنیم؛ از اینکه این ترس و نگرانی برای من بالغ هم وجود دارد برایش بگوییم. و مهم‌تر از همه اینکه به او بگوییم هر اتفاقی بیفتد، با هم هستیم و می‌توانیم به هم کمک کنیم؛ اتفاقاتی هست که در همه دنیا می‌افتد و نمی‌توانیم جلویش را بگیریم؛ مثل آتش سوزی گسترده در جنگل‌های استرالیا.با این حال همیشه کنار کودک خود خواهیم بود و از او حمایت می‌کنیم.

برخورد با افرادی که دچار حادثه شده‌اند یا مرگ عزیزی دیده‌اند، یکی دیگر از مسائل مهم است؛ کودک را چگونه باید با مسائل اخلاقی پیرامون این موضوعات و اخبار بد آشنا کرد؟

موضوع مهم دیگر این است که سعی می‌کنیم از نظر اخلاقی هم یک‌سری آموزش‌هایی به کودک ارایه بدهیم؛ مثل حادثه سقوط هواپیما یا حوادث طبیعی. ما می‌توانیم با افرادی که درگیر حادثه هستند، همدلی کنیم. یا در موضوع درک غم و اندوه، اگر رفتاری از کنترل خارج‌شده از شخصی می‌بینیم، مسخره‌شان نکنیم؛ چون او در شرایط عادی نیست.

این موارد اخلاقی را هم در کنار صحبت‌کردن با کودک در این موضوعات، با بچه‌های‌مان مرور کنیم.مهم‌ترین آیتمی که باید مطرح شود، همدلی است؛ نه اینکه خودمان را جای او بگذاریم. هیچ‌کسی نمی‌تواند خودش را جای کسی قرار دهد که عزیزی از دست داده یا مصیبتی کشیده است.

با این حال می‌فهمم که الان نباید سر به سرش بگذارم یا انتظارات خاصی از او داشته باشم. این درک مفاهیم به کودک هم منتقل می‌شود. در واقع اینها مهارت‌های زندگی است که باید از همان کودکی به کودک خود انتقال دهیم و به مراتب از مهارت‌های آموزشی مهم‌تر است.

ما می‌توانیم ابراز احساسات را به کودک خود یاد بدهیم؛ اینکه چهره یک آدم ناراحت و یک آدم عصبانی چه فرقی دارد و این دو احساس کاملا متفاوت است. با این انتقال مهارت‌ها، کودک یا نوجوان یاد می‌گیرد وقتی چهره یک آدم را می‌بیند، متوجه شود چه احساسی دارد و متناسب با حالت او درک و رفتار متقابل داشته باشد.

احساسات منابع معتبری هستند این را همه ما آدم بزرگ‌ها می‌دانیم؛ اما باید این اطمینانِ خاطر را به کودک هم بدهیم که احساسات تو کاملا قابل درک و طبیعی است. مثلا وقتی او می‌گوید بعد از شنیدن اخبار سقوط هواپیما هرشب خواب می‌بیند و می‌ترسد این اتفاق برای خودش یا خانواده بیفتد؛ این واکنش کاملا طبیعی است و می‌تواند آن را بازگو کند بدون ترس و خجالت. ما می‌توانیم از احساس مشترک خودمان با کودک صحبت کنیم؛ از اینکه این ترس و نگرانی برای افراد بالغ هم وجود دارد، برایش بگوییم. و مهم‌تر از همه اینکه اطمینانِ خاطر بدهیم هر اتفاقی بیفتد، همه خانواده با هم هستند و به هم کمک می‌کنند. اتفاقاتی هست که در همه دنیا می‌افتد و نمی‌توانیم جلویش را بگیریم؛ مثل اخبار آتش‌سوزی گسترده در جنگل‌های استرالیا. با این حال همیشه کنار کودک خود خواهیم بود و از او حمایت می‌کنیم

چگونه با کودک در مورد مرگ صحبت کنیم

صحبت‌کردن با کودک درباره مرگ عزیزی که از دست داده، اصلا کار ساده‌ای نیست. ممکن است نگران باشید که باعث ترس یا نگرانی بیشتر کودک شوید. الهه خوشنویس، روانشناس کودک معتقد است؛ آنچه در این خصوص اهمیت ویژه دارد این است که اگر از این گفت‌وگو اجتناب شود، آنچه کودک تصور می‌کند، می‌تواند خیلی بدتر از واقعیت باشد. با این حال، این روانشناس راهکارهایی را برای گفت‌وگو با کودک پیرامون مرگ، ارایه می‌دهد:

«اگر کودک در مورد مرگ سوالی پرسید حتما قبل از هر پاسخی از او سوال کنید که: «تو در این مورد چی فکر می‌کنی؟». از این طریق می‌توانید پاسخ خود را متناسب با ادراک کودک از موضوع تنظیم کنید. از گفتن جملاتی مانند: «نگران نباش» یا «ناراحت نباش» خودداری کنید. طبیعی است که مانند شما و دیگران، کودکان هم دچار احساساتی شوند که در کنترل آنها با مشکل مواجه شوند.

سعی نکنید در مقابل کودکان ناراحتی خود را انکار کنید. وقتی عزیزی را از دست داده‌اید، هیچ اشکالی ندارد که در مقابل فرزندتان گریه کنید و اگر او با نگرانی از شما در مورد علت گریه‌کردن‌تان پرسید، می‌توانید برای او توضیح دهید که در شرایط سخت، گریه مانند مصرف دارو در هنگام بیماری است و به تسکین ناراحتی کمک می‌کند. آنها ممکن است به دلیل نگرانی و کنترل‌نکردن بر احساسات، سوالات‌شان را بارها تکرار کنند. بنابراین هربار با آرامش به سوالات‌شان پاسخ دهید، حتما آنها را در آغوش بگیرید و بگویید که دوست‌شان دارید و مراقب‌شان هستید.

با این اطمینانِ خاطر به آنها در پردازش اطلاعات کمک خواهید کرد.لازم است صادقانه ولی به زبانی ساده و متناسب با سن و تجربه کودک برای او در مورد علت فوت فردی که درگذشته، توضیح بدهیم. الهه خوشنویس می‌گوید: «در غیراین ‌صورت ممکن است دریافت اطلاعات پراکنده یا نامناسب از دیگران موجب شود کودک احساس کند که اوضاع غیرقابل کنترل است و به همین دلیل دچار اضطراب و نگرانی شدید شود. بهتر است به وضوح بگوییم که آن فرد درگذشته یا فوت‌شده است و از به کاربردن عبارات مبهم خودداری کنید.

هرگز به کودکان نگویید که آن فرد «خوابیده»، «به سفر رفته»، «رفته پیش خدا» و…. ؛ چراکه این موضوع می‌تواند موجبات نگرانی و ترس کودک در به خواب‌رفتن، رفتن به سفر یا احساس دلبستگی و امنیت نسبت به خدا در آنها شود یا فکر کند که ممکن است هرکسی که به خواب می‌رود، دیگر بیدار نخواهد شد یا اینکه اگر کسی به سفر برود، دیگر برنمی‌گردد.

بسیاری از اوقات کودکان احساس می‌کنند که فرد در اثر کار‌هایی که او انجام داده، فوت کرده است. بنابراین برای آنها توضیح دهید که چرا و چگونه آنها مقصر نیستند.» این روانشناس کودک با بیان اینکه بزرگسالان معمولا سعی می‌کنند به خاطر مراقبت از کودکان از صحبت‌کردن در مورد شخص فوت‌شده خودداری کنند، توضیح داد:

«با این حال ممکن است کودک بخواهد در این مورد صحبت کند. آنها باید داستان خود را بیان کنند و این کار به آنها کمک می‌کند تا فردی که درگذشته را به خاطر بسپارند؛ چراکه آنها با شخصی که درگذشت، رابطه داشته‌اند و برایشان مهم بوده است. همیشه گوش‌دادن حرف‌های کودکان می‌تواند به شما در درک آنچه آنها از حادثه برداشت کرده‌اند، کمک کند. همچنین می‌توانید برداشت‌ها و ادراک‌های اشتباه آنها را تصحیح کنید.

نوشته تأثیر اخبار منفی و بد بر کودک در گفت‌وگو با یک روانشناس کودک اولین بار در سازمان پیشاهنگی استان فارس. پدیدار شد.

باید توجه داشته باشیم این هیجانات کنترل نشده آسیب‌هایی برای ما به همراه دارد. این در حالیست که کوکان تمام امنیت خود را از دو منبع قدرت و الگو یعنی پدر و مادر الهام می‌گیرند از این رو زمانی که امنیت روانی این دو منبع مورد تهدید قرار گیرد و تمام سخنان والدین بوی نگرانی و استرس می‌دهد، امنیت فرزندان نیز زیر سوال می‌رود.

وی همچنین درباره چگونگی مصون‌سازی فرزندان از خطرات و اخبار مسموم فضای مجازی با تربیت و آموزش آن‌ها اظهار کرد: هیچ گاه نباید اخبار را از فرزندانمان کتمان یا تلاش کنیم آن‌ها در معرض اخبار قرار نگیرند بلکه باید در مصرف رسانه و دامن زدن به اخبار مدیریت داشته باشیم. البته کودکانی که در سنین کمتر از پیش دبستانی قرار دارند باید تا حد ممکن خیلی کم در جریان اخبار قرار بگیرند و با قصه گویی و مدیریت زمان تلویزیون آن‌ها را از این فضا دور کرد.

این روان‌شناس ادامه داد: در واقع جستجوی بیش از اندازه درباره رویدادها، تفسیر‌ها و بحث‌هایی که کمکی به حل مشکل نمی‌کنند، جو روانی حاکم بر خانه را مسموم می‌کند. جایگزین بسیار خوب برای این موضوع به خصوص زمانی که جو اخبار تلخ زیاد می‌شود، ایجاد برنامه‌های متنوع و سالم، بازی و دورهمی‌های آرام بدون پرداختن به اخبار مسموم است.

دکتر آرش هادیان روان شناس و رئیس کلینیک روانشناسی بیمارستان هاجر نیز در این باره که والدین چگونه می‌توانند از آسیب روانی فرزندان خود جلوگیری کنند؟ افزود: هرچه زمان می‌گذرد ورودی اطلاعات افزایش می‌یابد. در سال‌های قبل بهترین راه کنترل کودکان و نوجوانان، سانسور بود، اما امروزه این راهکار امکان پذیر نیست. حتی اگر محیط زندگی و خانواده بسیار ایزوله باشد، کودک وارد مدرسه می‌شود و در آنجا چیز‌هایی را می‌شنود یا می‌بیند که امنیت کودک را مختل و ناهنجاری‌های اجتماعی برای او ایجاد می‌کند.

وی ادامه داد: توجه داشته باشید برای کودکان به خصوص سنین زیر ۶ سال مهمترین دغدغه هنگام دریافت اخبار منفی این است که خطری والدین آن‌ها را تهدید نکند از این رو بهترین راه برای ایجاد حس امنیت در فرزند ما این است که حس کند هنگام دریافت اطلاعات والدین در کنار او هستند، به این منظور بهتر است اخبار را به صورت تعدیل شده از زبان خود پدر و مادر بشنود، با این کار، یک امنیت خاطر در او ایجاد می‌شود که همه چیز تحت کنترل است و خانواده از او مراقبت می‌کند؛ بنابراین کودک نباید از محیط خانه دور شود و اخبار را به صورت ناگهانی، غیر واقعی و بزرگ شده در محیط اجتماعی دریافت کند.

هادیان درباره تبعات رها کردن کودک در فضای مجازی اظهار کرد: در درجه نخست باید از والدین شروع کنیم. حتما دیده‌اید که والدین برای اینکه چند لحظه آرامش داشته باشند و به کارهایشان برسند تبلت و گوشی را بدون هیچ گونه فیلتر در اختیار فرزند خود قرار می‌دهند. کودک زیر ۸ سال درک بالایی از راستی برخی از واقعیت‌ها ندارد و روح او با خشونت بیگانه است. زمانی که کودک را بدون هیچ گونه مهاری در فضای مجازی رها می‌کنیم، او چیز‌هایی می‌بیند و می‌شنود که تبعات بسیار بدی مانند ترس و نگرانی دارد.

جواد سیف، معلم و مدیر مدرسه ابتدایی نیز در پاسخ به اینکه از نظر شما به عنوان مدیر مدرسه، دانش آموزان با چه چالش‌هایی در فضای مجازی مواجهند و راهکار حل مشکلات چیست؟ گفت: بر اساس اصول علوم ارتباطات، همانگونه که آگاهی کم، سم مهلک محسوب می‌شود، بالارفتن اطلاعات نیز خطرنا م است. انبوه اطلاعات، دانش آموزان را در معرض آسیب قرار می‌دهد. یکی از مهمترین چالش‌هایی که دانش آموزان با آن مواجه هستند از پدر و مادران نشات می‌گیرد. هیچ گاه یک پدر و مادرفرزند خود را در تاریکی و بدون حمایت در خیابان رها نمی‌کنند تا راهش را پیدا کند، اما می‌بینیم که والدین خیلی راحت، کودکان و نوجوانان را در فضای مجازی رها می‌کنند.

وی افزود: از آنجایی که این افراد قدرت پردازش ندارند و با چالش‌هایی روبرو هستند که زمینه ساز مشکلات بزرگی می‌شود، بنابراین یکی از راهکار‌هایی که برای فضای مجازی اندیشیده شده این است که اولیای دانش آموزان سواد رسانه‌ای را بیاموزند.

منبع: ایسنا

مرتبط:

چگونه از کودکان و نوجوانان در برابر اخبار ناگوار مراقبت کنیم؟!

پیامدهای مواجهه کودکان با اخبار ناگوار

نوشته عدم امنیت از رها کردن کودک در فضای مجازی اولین بار در سازمان پیشاهنگی استان فارس. پدیدار شد.

نوشته وقتی دیوار اطمینان کودکان با خبرهای ناگوار فرو می ریزد اولین بار در سازمان پیشاهنگی استان فارس. پدیدار شد.

اگر فکر می‌کنید فرزندان و دانش‌آموزان‌تان از اخبار سر در نمی‌آورند یا می‌توانید با مشغول کردن‌شان به درس و بازی و سرگرمی حواس‌شان را پرت کنید، در اشتباهید. دکتر دیوید شانفِلد (David Schonfeld)، پزشک متخصص رشد کودکان، محقق و استاد دانشگاه کالیفرنیای جنوبی می‌گوید: «آن‌چه از پژوهش‌ها فهمیده‌ایم این است که بچه‌ها اغلب درباره‌ی چیزهایی نگران هستند که بزرگترها فکرش را هم نمی‌کنند.

بزرگترها به مواجهه با اخبار ناراحت‌کننده عادت می‌کنند، اما کودکان از این مکانیسم دفاعی بی‌بهره‌اند. این وظیفه‌ی بزرگترها است که درباره‌ی نگرانی‌های برآمده از اخبار ناخوشایند با آن‌ها حرف بزنند و در مدیریت تعارض‌ها و نگرانی‌ها به آن‌ها کمک کنند.»

توصیه‌ی کلی در این مورد و برای تمام سن‌ها این است که از تماشای اخبار و تحلیل‌ها همراه با بچه‌ها پرهیز کنید. شما در لحظه‌ی پخش اخبار، گفت‌وگوها و تحلیل‌ها کنترلی بر آن‌چه در حال پخش است ندارید و ممکن است بچه‌ها تصاویر، صحنه‌ها یا گفته‌هایی را ببینند و بشنوند که عامل نگرانی غیر ضروری یا صدمه‌‌ی روحی و ذهنی عمیق در آن‌ها شود. پیشنهاد آکادمی پزشکان کودک آمریکا و همین‌طور انجمن روان‌شناسان آمریکا این است که در صورت ضرورت، خودتان درباره‌ی رویدادها و اتفاق‌های نگران‌کننده‌ای که در اخبار تکرار می‌شوند و جامعه را درگیر می‌کنند، با نوجوان‌ها و کودکان بالای هفت سال صحبت کنید.

به این ترتیب این شما هستید که میزان اطلاعاتی را که در اختیار آن‌ها قرار می‌گیرد کنترل می‌کنید و در عین حال می‌توانید از میزان ترس و نگرانی آن‌ها کم کنید.

البته شروع و ادامه‌ی چنین گفت‌وگویی اصلاً آسان نیست، به‌ویژه در ارتباط با کودکان کوچک‌تر که باید متناسب با سن و میزان درک آن‌ها از جهان پیرامون باشد.

شروع گفت‌وگو از جانب شما این احساس را به کودک و نوجوان می‌دهد که همه چیز تحت کنترل است و احساس امنیت بیشتری می‌کند.

برای همه‌ی سن‌ها

طبق دستورالعمل آکادمی پزشکان کودک، پرسش از کودک یا نوجوان بهترین روش برای شروع گفت‌وگو است؛ این‌که چه چیزی درباره‌ی واقعه می‌داند و اطلاعاتش را از کجا به دست آورده، نظر خودش درباره‌ی ماجرا چیست و آن را چه‌طور درک می‌کنند. بر دریافت اطلاعات از منابع قابل اعتماد تأکید کنید و بگویید اغلب نباید شنیده‌هایشان از دوستان و هم‌کلاسی‌ها را جدی بگیرند. به آن‌ها فضا بدهید که شنیده‌هایشان را با شما در میان بگذارند تا در صورت نیاز اطلاعات خلاف واقع را اصلاح کنید. به احتمال زیاد درک آن‌ها از موضوع و تصورهایشان که ترسناک‌تر از واقعیت است، شما را شگفت‌زده خواهد کرد.

به دقت به حرف‌هایشان گوش کنید و از آن‌ها بپرسید چه سؤال‌ها یا نگرانی‌هایی درباره‌ی موضوع دارند. از حدس زدن درباره‌ی اتفاق‌های آتی و تحلیل پیامدها پرهیز کنید و مهم‌تر از همه، به دنبال ترس‌ها و نگرانی‌هایی باشید که پشت تحلیل‌های آن‌ها پنهان شده است. به آن‌ها یادآوری کنید که کنارشان هستید، تأکید کنید احساس ترس و نگرانی در چنین موقعیت‌هایی طبیعی است و نباید بابت این احساس‌شان شرمنده باشند.

در این گفت‌وگو «صداقت» مهم است، به‌ویژه با کودکان بزرگتر و نوجوان‌ها که قدرت تحلیل‌شان پیشرفته‌تر است و راه‌های مختلفی جز شما برای دریافت اطلاعات پیش رویشان است. با این حال لازم نیست به جزئیات بپردازید.

کودکان زیر هفت سال

کامِن‌سِنس‌میدیا، سازمانی غیرانتفاعی که هدفش آموزش خانواده‌ها و ترویج‌گری در حوزه‌ی تکنولوژی و رسانه‌ی ایمن برای کودکان است پیشنهاد می‌کند بچه‌های زیر هفت سال را به کل از اخبار و رادیو و تلویزیون و شبکه‌های خبری دور نگه دارید. اگر روزنامه می‌خوانید، آن را دور از دسترس کودکان این گروه سنی نگاه دارید. دلیل عمده‌ی این تأکید این است که کودکان پیش از دبستان به راحتی واقعیت را با خیال و فانتزی‌های بسیار ترسناک اشتباه می‌گیرند. تماشای تصاویر خشونت‌آمیز، جنگ، فجایع طبیعی، سوانح و سوگواری‌ها یا شنیدن درباره‌ی این مسائل برای کودکان زیر هفت سال بسیار ترسناک‌تر از آن است که ما فکر می‌کنیم. اگر بچه‌ها کنجکاوی می‌کنند یا به نحوی در معرض اخبار قرار گرفته‌اند و سؤال دارند، به پیشنهاد آکادمی پزشکان کودک آمریکا بهترین راه این است که اطلاعات را از طریق گفت‌وگو به آن‌ها بدهید و همچنان مانع رو در رو شدن تصویری یا حضوری آن‌ها با مسائل بشوید. همان‌طور که اشاره شد این گفت‌وگو را با پرسیدن درباره‌ی آن‌چه می‌دانند و احساس‌شان درباره‌ی اتفاق‌ها شروع کنید.

کودکان زیر هفت سال نیاز بیشتری به احساس امنیت دارند، درباره‌ی امنیت پدر و مادرشان هم خیلی نگرانند و از جدایی و احتمال این‌که بدون سرپرست رها شوند، می‌ترسند. مراقب باشید که ترس‌ها و نگرانی‌هایشان را بی‌اهمیت جلوه ندهید. به رسمیت شناختن این ترس‌ها مهم‌ترین قدم برای دور کردن‌شان است.

علاوه بر این، در تفکیک واقعیت از خیال و فانتزی به آن‌ها کمک کنید. اگر اخبار در سرزمین‌های دورتر اتفاق افتاده، به بعد مسافت اشاره کنید. یک رفتار رایج در کودکان زیر هفت سال در موقعیت‌های نگران‌کننده و در مواجهه با ناامنی این است که به والدین (یا بزرگترهایی که از آن‌ها مراقبت می‌کنند) می‌چسبند، می‌خواهند در آغوش گرفته شوند و تماس بدنی داشته باشند. همچنین ممکن است رفتارهایی از آن‌ها ببینید که متناسب با سن‌شان نیست، مثل عدم کنترل ادرار یا مکیدن انگشت. در این صورت باید صبور باشید، به لحاظ عاطفی از آن‌ها حمایت کنید و به کارهای روزانه (مثل ساعت خواب و غذا و حمام رفتن‌) نظم بدهید -نظم روزانه به کودکان احساس امنیت می‌دهد- و به جای توضیح دادن کلامی یا تکرار این‌که من مراقبت هستم، با آن‌ها فعالیت‌های مشترک انجام دهید و در عمل نشان دهید کنارشان هستید.

ممکن است مجبور شوید برای بچه‌ها از معنای مرگ و فقدان بگویید. با توجه به این‌که کودکان به دلیل ساختار ذهن و رشد مغزشان از درک مفاهیم انتزاعی و ناملموس ناتوانند، می‌توانید با اشاره به آن‌چه برایشان معنادار و ملموس است، موضوع را برایشان قابل درک کنید. مثلاً بگویید کسی که می‌میرد دیگر چیزی احساس نمی‌کند، تشنه یا گرسنه نمی‌شود، آسیب نمی‌بیند، نمی‌توانیم او را در آغوش بگیریم یا ببینیم اما می‌توانیم خاطراتش را در ذهن و قلب‌مان حفظ کنیم.

در جواب به این سؤال که چرا آدم‌های بد این کارها را می‌کنند، می‌توانید به «نمی‌دانم» اکتفا کنید. باز کردن موضوع برای کودک ممکن است به احساس ناامنی و بی‌اعتمادی او نسبت به دنیای پیرامونش دامن بزند.

کودکان هشت تا دوازده سال

در گفت‌وگو درباره‌ی موضوع با کودکان ۸ تا ۱۲ سال بلوغ ذهنی، رشد عاطفی و ویژگی‌های روحی و حساسیت‌های آن‌ها را در نظر بگیرید. بسیاری از کودکان در این سن می‌توانند از پس گفت‌وگو درباره‌ی اتفاق‌های دلهره‌آور و اخبار بد بر بیاینند اما این به معنای این نیست که همه‌ی بچه‌های این سن از چنین توانی برخوردارند. آن‌ها را از شبکه‌های خبری دور نگه دارید و در حضورشان درباره‌ی اتفاق‌ها بحث و تحلیل نکنید. مشاهده‌ی پی‌‌درپی اخبار و تصاویر نگران‌کننده اغلب به احساس ناامنی در آن‌ها دامن می‌زند و این‌طور احساس می‌کنند که خطری جدی -جدی‌تر و نزدیک‌تر از آن‌چه شما فکر می‌کنید یا در واقعیت وجود دارد- تهدیدشان می‌کند.

کودکان در این سن سؤال‌های زیادی دارند، برای پاسخ به این پرسش‌ها و شروع گفت‌وگویی روشن‌کننده با آن‌ها آماده باشید. گفت‌وگو را با پرسیدن از نگاه و نظر و اطلاعات خودشان شروع کنید. شکل‌گیری نظام اخلاقی و ارزشی در این سن آغاز شده است. از رویدادها و اخبار ناگوار مثل جنگ و درگیری‌های مذهبی یا قومی برای پرداختن به مسائلی مثل تعصب، پیش‌داوری، تنوع، احترام به تفاوت‌ها و مواجهه با تعارض‌ها استفاده کنید. تعمیم ندهید، کلی‌گویی نکنید، به تعصب‌ها و باورهای قالبی و کلیشه‌ها دامن نزنید و به یاد داشته باشید در این موقعیت‌های بحرانی و غیرعادی بچه‌ها مثل بانک همه‌چیز را در خود ذخیره می‌کنند و هر واکنش یا اظهار نظر شما آجری از نظام اخلاقی و ارزشی آن‌ها خواهد بود.

در این گفت‌وگوها درباره‌ی صنعت رسانه و کارکردهای رسانه‌ها صحبت کنید. به این اشاره کنید که رسانه‌ها برای دسترسی به مخاطب بیشتر با هم رقابت می‌کنند و ما مخاطبان باید مراقب انتخاب‌هایمان باشیم. الزاماً هر آن‌چه در هر رسانه‌ای بیان می‌شود واقعیت ندارد. اگر فرزند شما اجازه دارد از اینترنت استفاده کند، حتماً به وب‌سایت‌ها و صفحه‌هایی که سر می‌زند نظارت کنید.

نوجوان‌ها

نوجوان‌ها را نمی‌توان به راحتی بچه‌های کوچک‌تر از قرار گرفتن در معرض اخبار نگران‌کننده بازداشت. بهترین کار این است که منابع خبری را کنترل شده در اختیارشان قرار دهید. مثلاً اخبار را از رسانه‌هایی دنبال کنید که مطمئنید تصاویر دلخراش یا خشونت‌آمیز را پخش نمی‌کنند. همچنان اجازه ندهید اخبار و رسانه‌ها به‌طور مستمر روشن باشند و بخش عمده‌ی وقت بچه‌ها به شنیدن یا در معرض اخبار بودن بگذرد.

گفت‌وگو با نوجوان‌ها بسیار مهم است چون آن‌ها عموماً مستقل از والدین اخبار را دنبال می‌کنند. دیدگاه و تحلیل‌شان درباره‌ی شرایط را جویا شوید. این گفت‌وگوها به آن‌ها کمک می‌کند مهارت تحلیل و تفکرشان پرورش یابد و به شما امکان می‌دهد بفهمید آن‌ها درباره‌ی موضوع چه‌قدر اطلاعات دارند و از شبکه‌ی دوستان و اطرافیان‌شان چه اطلاعات و تحلیل‌هایی دریافت کرده‌اند. نوجوان‌ها میانه‌ی راه شکل دادن به نظام ارزشی و جهان‌بینی‌شان هستند. در این گفت‌وگوها بر مفاهیمی مثل انصاف، تعهد به واقعیت، دیدن موضوع از زوایای مختلف، شناسایی پیش‌فرض‌های ذهنی و پیش‌داوری‌ها و نظر دادن فراتر از تعصب‌ها تأکید کنید.

رسانه‌های اجتماعی مثل توییتر و فیسبوک و تلگرام منابع خطرناکی برای دنبال کردن اخبار و وقایع به شمار می‌آیند و احتمال مواجهه با محتوای ناخوشایند و خشونت‌بار به مراتب بیش از رسانه‌های رسمی مثل شبکه‌های خبری است.

حتماً به هنگام تماشای اخبار یا تحلیل‌ها فرزندان‌تان را همراهی کنید. کنجکاوی آن‌ها برای اطلاعات بیشتر یا باخبر شدن از گمانه‌زنی‌ها درباره‌ی پیامد اتفاق‌ها را به رسمیت بشناسید و درباره‌ی لزوم خودمراقبتی در بحران‌های اجتماعی با آن‌ها گفت‌وگو کنید؛ این‌که هر کدام از ما باید دایره‌ی اثربخشی‌مان را در نظر بگیریم. به این معنا که وقتی احساس می‌کنیم برای بهبود شرایط کاری از دست‌مان ساخته نیست و مواجه شدن با اخبار و تحلیل‌ها فقط باعث اضطراب‌مان می‌شود، باید اخبار را سنجیده‌تر دنبال کنیم و خود را در معرض بمباران اطلاعاتی قرار ندهیم.

چه‌طور به کودکان و نوجوانان کمک کنیم با شرایط کنار بیایند؟

آرام باشید و سعی نکنید خود را به‌طرزی غیرواقعی خوشحال نشان دهید. این‌که بچه‌ها ببینند ناراحت یا غمگین هستید و حتی گریه می‌کنید اما همچنان شیرازه‌ی امور را به دست دارید، مشکلی ندارد. اما اگر درگیر احساسات شدید هستید، در حضور کودکان احساسات‌تان را تخلیه نکنید.
به فرزند یا دانش‌آموزان‌تان اطمینان دهید که نزد شما در امنیت کامل است. برای این‌که به او اطمینان بیشتری بدهید، از کارهایی که می‌خواهید برای روبه‌رو شدن با شرایط سخت یا حمایت از خود و خانواده‌تان در شرایط غیرعاددی انجام دهید، لیستی آماده کنید. مثلاً کمتر اخبار می‌بینیم، بیشتر با دوستان‌مان معاشرت می‌کنیم، روزی نیم ساعت بیشتر با هم بازی می‌کنیم، فیلم کمدی می‌بینیم، کتاب می‌خوانیم و … این لیست را در صورت لزوم با بچه‌ها مرور کنید. مرور این کارها احساس بهتری به بچه‌ها می‌دهد.
به نظم روزانه توجه کنید. پژوهش‌ها نشان می‌دهند یک راه مهم برای ارتقای احساس امنیت نه فقط در کودکان و نوجوانان که حتی در بزرگسالان داشتن نظم روزانه و روتین است. نظم روزانه به ما این احساس را می‌دهد که روی زندگی شخصی‌مان کنترل داریم و دست‌کم می‌توانیم زندگی روزمره‌مان را به حالت عادی بازگردانیم. مثلاً می‌توانید هر شب سر یک ساعت مشخص شام بخورید، در ساعت مشخصی برای خوابیدن آماده شوید و قبل از خواب کتاب بخوانید.
وقت بیشتری را با هم بگذرانید. کارهای جمعی در خانواده به بچه‌ها احساس امنیت می‌دهد و فرصت خوبی است که از آن‌ها بخواهید احساسات‌شان را بیان کنند.
اگر در محیط پیرامون‌تان اتفاقی افتاده که شما و فرزندتان می‌توانید برای حل مسائل قدمی بردارید، حتماً برای آن برنامه‌ریزی کنید. مثلاً اگر اخبار بد درباره‌ی یک فاجعه‌ی طبیعی مثل زلزله است، یک راه خوب به جای دنبال کردن اخبار از تلویزیون یا رسانه‌های اجتماعی این است که به انجمن‌هایی که در حال کمک‌رسانی هستند مراجعه کنید و ببینید چه‌طور می‌شود به نیازی پاسخ داد.

مراقبت از خودتان را فراموش نکنید

فقط بچه‌ها نیستند که از بحران‌های اجتماعی و خبرهای نگران‌کننده آسیب می‌بینند. بزرگ‌سالان هم در این شرایط نیاز به مراقبت و حمایت دارند. افزون بر این، در شرایطی که خودتان بیش از حد نگران و آزرده‌اید نمی‌توانید منبع آرامش برای فرزندان یا شاگردان‌تان باشید.

· یک راه‌کار مهم این است که در اخبار بد و سپس گفت‌وگو با دوستان، خانواده و اطرافیان درباره‌ی موضوع غرق نشوید. این گفت‌وگوهای مستمر که اغلب به حل موضوع کمک نمی‌کند، می‌تواند نگرانی‌تان را عمیق‌تر کند. بنابراین، در جمع‌های دوستانه به جای تحلیل و بحث و گفت‌وگو فعالیت‌های دیگری را جایگزین کنید.

· فعالیت بدنی و تحرک ابزار خوبی برای رهایی ذهنی است. خودتان را در یک فعالیت ورزشی درگیر کنید.

· با خانواده و کسانی که با آن‌ها احساس صمیمیت می‌کنید وقت بگذرانید و برنامه‌های جمعی بگذارید. وقت‌گذرانی با نزدیکان احساس امنیت و رضایت را افزایش می‌دهد.

مرتبط:پیامدهای مواجهه کودکان با اخبار ناگوار

نوشته چگونه از کودکان و نوجوانان در برابر اخبار ناگوار مراقبت کنیم؟! اولین بار در سازمان پیشاهنگی استان فارس. پدیدار شد.

دکتر رزیتا داوری آشتیانی – فوق تخصص روانپزشکی کودکان و نوجوانان درباره سلامت روان کودکان اظهار کرد: انتظار می‌رود با فراهم کردن آسایش و رفاه روانی و اجتماعی، سلامت روان کودک حفظ شود.

وی با بیان اینکه کودکان نسبت به بزرگسالان بیشتر در معرض آسیب‌های روانی قرار می‌گیرند، توضیح داد: با توجه به اینکه کودکان از لحاظ رشد شناختی کاملا تکامل نیافته‌اند، نمی‌توانند اخبار را درست تحلیل و تفسیر کنند. در بسیاری از مواقع فکر کودکان در مواجهه با اخبار زلزله، سیل، جنگ و مسائلی از این قبیل تا مدت‌ها مشغول می‌شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، اختلالات اضطرابی را از پیامدهای مواجهه کودکان با اخبار ناگوار عنوان کرد و افزود: کودکانی که زمینه مشکلات اضطرابی دارند، در مواجهه با این اخبار بیشتر در معرض آسیب قرار می‌گیرند.

داوری آشتیانی با بیان اینکه بسیاری از خانواده‌ها بدون توجه به حضور کودکان، اخبار اضطراب آوری همچون سیل، زلزله، آلودگی هوا و جنگ را مشاهده و تفسیر می‌کنند، بر ضرورت دقت خانواده‌ها در حفظ سلامت روانی کودکان در زمان بحران‌های اجتماعی و طبیعی تاکید کرد.

این متخصص با اشاره به لزوم پرهیز کودکان از انجام بازی‌های خشن و دیدن تصاویر و فیلم‌های خشن، گفت: والدین باید مراقب باشند کودکان در معرض اخباری که محتوای خشن دارد قرار نگیرند و در همین راستا بر فعالیت کودکان‌شان در اینترنت نظارت داشته باشند.

وی با اشاره به اینکه سلامت روان بسیاری از کودکانی که تصاویر جنایات گروه‌های تروریستی همچون داعش را اتفاقی مشاهده کرده‌اند، تا مدت ها دچار چالش شده‌اند، گفت: در مواردی مشاهده شده که کودک بر اثر این اتفاق از رفتن به مدرسه امتناع کرده و حتی در تغذیه و خواب دچار اختلال شده است.

داوری با تاکید بر اینکه کودکان در سنین کم قادر به تجزیه و تحلیل اخبار نیستند، اظهار کرد: شنیدن اخبار ناگوار و اضطراب آور، مسائلی همچون اضطراب جدایی و افت تحصیلی را برای کودکان به دنبال دارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی درباره علائم آسیب‌های روانی کودکان هشدار داد: اگر کودکی از رفتن به مدرسه امتناع می کند، شب ها به خواب نمی رود، در خواب کابوس می بیند، حاضر نیست تنها در اتاقش بخوابد و یا اینکه دچار علائم جسمی همچون دل درد، حالت تهوع و سر درد شده است، ممکن است بر اثر شنیدن اخبار اضطراب آور دچار آسیب شده باشد. بسیاری از کودکان دائم اخبار را پیگیری می کنند و خود اخبار را در اینترنت جست وجو می کنند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با تاکید بر اینکه کودکانی که زمینه های مشکلات اضطرابی دارند، بیش از سایر کودکان در معرض آسیب های روانی قرار دارند، گفت: البته آسیب روانی کودکان به واکنش های والدین نیز بسیار وابسته است، والدینی که خود دچار اضطراب اند و دائم اخبار را پیگیری می کنند و درباره آن بحث و ابراز نگرانی می کنند، فرزندشان را تحت تاثیر قرار می دهند.

داوری با تاکید بر اهمیت سبک زندگی والدین در سلامت روان کودکان، افزود: اکثر کودکان مضطرب، والدین مضطرب دارند و رفتارهای آنان مشکلات کودکان‌شان را تشدید می‌کند.

‌بنابر اعلام روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، وی با اشاره به اینکه دیدن صحنه‌های خشن می‌تواند در کودکان اختلال استرس پس از سانحه ایجاد کند، گفت: پس از دیدن یک صحنه خشونت آمیز علی رغم اینکه کودک در این صحنه حضور نداشته است، دائم در ذهن کودک تکرار می‌شود و این تکرار وی را دچار استرس، ترس، تپش قلب و لرزش اندام‌ها می‌کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در پایان بر ضرورت بررسی وضعیت کودکان و نوجوانانی که در آنان علائم آسیب روانی مشاهده می‌شود، توسط مشاوران و متخصصان این حوزه تاکید کرد.

مرتبط:

چگونه فرزندان مسئولیت پذیری تربیت کنیم

نوشته پیامدهای مواجهه کودکان با اخبار ناگوار اولین بار در سازمان پیشاهنگی استان فارس. پدیدار شد.